Tui nhớ hồi còn nhỏ, mỗi lần tới mùa chích ngừa là cả đám trẻ con trong xóm lại rồng rắn kéo nhau tới trạm xá. Vừa sợ kim tiêm, vừa háo hức vì biết sắp được bảo vệ khỏi mấy bệnh dịch. Giờ lớn rồi, khoa học kỹ thuật tiến bộ, vaccine cũng có nhiều loại hơn. Mấy hôm rày, tui nhận được nhiều câu hỏi của bà con về các loại vaccine. Thấy mọi người lo lắng, tui quyết định tìm hiểu kỹ càng để chia sẻ lại, giúp bà con mình an tâm hơn.
Bài viết này dựa trên thông tin từ VNExpress Sức Khỏe, giải thích cặn kẽ về 6 loại vaccine phổ biến hiện nay và cách chúng hoạt động. Tui sẽ cố gắng diễn giải một cách dễ hiểu nhất, như là đang ngồi uống trà đá vỉa hè tâm sự với bà con vậy đó.
Vaccine hoạt động ra sao?
Mình cứ hình dung vầy nè, vaccine giống như là "huấn luyện viên" cho hệ miễn dịch của mình vậy đó. Khi mình tiêm vaccine, cơ thể mình sẽ tiếp xúc với một phần nhỏ của tác nhân gây bệnh (virus, vi khuẩn...). Phần này gọi là kháng nguyên. Kháng nguyên sẽ kích thích hệ miễn dịch của mình học cách nhận diện và tạo ra "vũ khí" (kháng thể) để chống lại tác nhân gây bệnh đó trong tương lai.
Nói theo ngôn ngữ của các thầy bên Sivananda yoga thì, hệ miễn dịch của mình giống như "prana" (năng lượng sống) vậy đó. Prana cần được kích hoạt và nuôi dưỡng để duy trì sức khỏe. Vaccine chính là một trong những cách để kích hoạt prana trong hệ miễn dịch.
6 loại vaccine phổ biến hiện nay:
-
Vaccine sống giảm độc lực: Loại này sử dụng virus hoặc vi khuẩn còn sống, nhưng đã được làm yếu đi rất nhiều. Giống như mình cho "kẻ thù" tập trận giả vậy đó. Loại này tạo ra phản ứng miễn dịch rất mạnh và thường chỉ cần tiêm một hoặc hai mũi là đủ. Ví dụ như vaccine sởi - quai bị - rubella (MMR), thủy đậu, sốt vàng da... Tuy nhiên, loại vaccine này cần được bảo quản lạnh cẩn thận và đôi khi có thể gây ra một vài tác dụng phụ nhẹ.
-
Vaccine tiểu đơn vị: Loại này chỉ sử dụng một phần của tác nhân gây bệnh, ví dụ như protein hoặc đường trên bề mặt của virus, vi khuẩn. Vì chỉ sử dụng một phần nhỏ nên loại vaccine này không thể gây bệnh được. Giống như mình chỉ cho hệ miễn dịch xem "ảnh chân dung" của kẻ thù thôi vậy đó. Loại này an toàn cho những người có hệ miễn dịch yếu, nhưng có thể cần tiêm nhắc lại để duy trì hiệu quả. Có ba dạng vaccine tiểu đơn vị phổ biến:
- Vaccine polysaccharide: Tạo miễn dịch chống lại lớp đường bao quanh vi khuẩn.
- Vaccine liên hợp: Phân tử đường được gắn với protein để giúp hệ miễn dịch nhận diện tốt hơn.
- Vaccine protein: Kích thích miễn dịch với protein của virus, vi khuẩn.
-
Vaccine giải độc tố: Loại này sử dụng độc tố của vi khuẩn đã được làm mất hoạt tính. Giúp cơ thể tạo ra miễn dịch chống lại tác hại của độc tố đó. Giống như mình cho hệ miễn dịch tập trận chống lại "chất độc" của kẻ thù vậy đó. Ví dụ như vaccine bạch hầu, uốn ván, ho gà.
-
Vaccine vector virus: Loại này sử dụng một virus đã được chỉnh sửa gen để mang thông tin giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại một loại virus khác. Giống như mình dùng "chim bồ câu đưa thư" để gửi thông tin về kẻ thù cho hệ miễn dịch vậy đó. Ví dụ như vaccine ngừa Ebola và một số vaccine COVID-19.
-
Vaccine mRNA: Loại này cung cấp cho tế bào "bản hướng dẫn" để tạo ra protein của virus. Protein này sẽ kích hoạt hệ miễn dịch nhận diện và phản ứng khi virus thật xâm nhập. Giống như mình đưa cho hệ miễn dịch "công thức" để chế tạo vũ khí chống lại kẻ thù vậy đó. Vaccine mRNA nổi lên trong đại dịch COVID-19 vì có thể sản xuất nhanh chóng.
-
Những hướng vaccine mới: Các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu và phát triển các loại vaccine mới, ví dụ như vaccine DNA và vaccine vector tái tổ hợp.
Điều Này Có Nghĩa Gì Cho Bạn?
- Cho cá nhân: Việc hiểu rõ về các loại vaccine giúp mình an tâm hơn khi quyết định tiêm chủng cho bản thân và gia đình. Mình có thể trao đổi với bác sĩ để lựa chọn loại vaccine phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của mình.
- Cho cộng đồng: Khi nhiều người được tiêm chủng, cộng đồng sẽ được bảo vệ tốt hơn trước các bệnh truyền nhiễm. Mình góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh hơn.
- Cho xã hội: Việc phát triển và ứng dụng các loại vaccine mới giúp giảm gánh nặng bệnh tật cho xã hội, góp phần vào sự phát triển kinh tế và xã hội của đất nước.
Trong y học phương Tây, người ta tập trung vào việc tìm ra các loại thuốc và vaccine để điều trị bệnh. Còn trong truyền thống shaman giáo của người Andes, người ta chú trọng vào việc cân bằng năng lượng trong cơ thể để phòng bệnh. Cả hai cách tiếp cận đều có giá trị riêng. Theo tui, Complete Medicine là sự kết hợp hài hòa giữa hai phương pháp này. Mình vừa cần tiêm vaccine để bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật, vừa cần chú trọng đến việc ăn uống, tập luyện, giữ cho tinh thần thoải mái để tăng cường sức đề kháng tự nhiên.
Tui hy vọng bài viết này sẽ giúp bà con mình hiểu rõ hơn về các loại vaccine và có những quyết định sáng suốt cho sức khỏe của mình. Chúc bà con luôn khỏe mạnh và an lành!
